Jul 032010
 

Διάλογος για την Αθήνα: πρώτη αποτίμηση του Προγράμματος του ΥΠΕΚΑ Αθήνα-Αττική 2014

Το Υπουργείο ΠΕΚΑ εξήγγειλε πριν από λίγο καιρό το Πρόγραμμα Αθήνα-Αττική 2014, που αφορά την οργάνωση του αστικού χώρου, με όχημα το νέο Ρυθμιστικό Σχέδιο Αθήνας και την Ενοποίηση Αρχαιολογικών Χώρων.

Το πρόγραμμα αυτό, όπως και κάθε πρόγραμμα, αποτελεί εξ ορισμού κείμενο προθέσεων και ως τέτοιο κρίνεται. Επίσης κρίνεται κατά πόσον παρουσιάζει εσωτερικές αντιφάσεις μεταξύ γενικών αρχών και εξειδίκευσης. Επίσης δεν μπορεί να γίνεται εκ των προτέρων κριτική για θέματα που θα αποτελέσουν αντικείμενο ειδικών κατά τόπους πολεοδομικών μελετών που έπονται του Ρυθμιστικού.
Επίπλέον η κριτική από τη μεριά ενός κόμματος εκτός κυβέρνησης δεν σημαίνει ότι πρέπει εξ ορισμού να είναι πάντοτε αρνητική. Η αναγνώριση των όποιων θετικών εξαγγελιών διαπαιδαγωγεί προς τη σωστή κατεύθυνση ολόκληρη την κοινωνία, δίνει κύρος στο κόμμα και κάνει αξιόπιστη την αυστηρότερη κριτική σε άλλα ζητήματα.

Τα δεδομένα:

Με τις γενικές παραδοχές ότι η παρούσα κρίση δεν είναι μόνο οικονομική, αλλά επίσης κοινωνική και περιβαλλοντική και ότι οι πόλεις είναι βασικοί παράγοντες για την κλιματική αλλαγή, οι στόχοι του Προγράμματος σε γενικές γραμμές είναι:

  • ανάσχεση της αστικής διάχυσης στη λογική της συμπαγούς πόλης : κάλυψη των οικιστικών πιέσεων όχι με επεκτάσεις αλλά μέσα στον υφιστάμενο αστικό ιστό, με αναβάθμιση του υπάρχοντος οικιστικού αποθέματος και ανακύκλωση γης και κτιρίων.
  • άνοιγμα του θαλασσίου μετώπου– βιώσιμη διαχείριση της παράκτιας ζώνης.
  • άναβάθμιση του ιστορικού κέντρου και υποβαθμισμένων περιοχών κατοικίας – αναστροφή της γκετοποίησης.
  • μείωση του “οικολογικού αποτυπώματος” της Αττικής με τη βιώσιμη διαχείριση πόρων και απορριμμάτων και την ενεργειακή θωράκιση κτιρίων και δημόσιου χώρου.
  • ποιότητα στον αρχιτεκτονικό και πολεοδομικό σχεδιασμό
  • βιώσιμη αστική κινητικότητα: δημόσια συγκοινωνία, ποδήλατο, πεζή κίνηση με τολμηρές πεζοδρομήσεις και μονοδρομήσεις.
  • ισόρροπη, κοινωνικά δίκαιη, περιβαλλοντικά βιώσιμη οικονομική ανάπτυξη, αποτροπή της επικράτησης του ιδιωτικού πάνω στο δημόσιο,ι ενίσχυση της ανταγωνιστικότητας της Αθήνας ως μεσογειακής και ευρωπαϊκής μητρόπολης.

Αξιολόγηση:

Οι παραπάνω στόχοι αντικατοπτρίζουν τις κατακτήσεις της σύγχρονης πολεοδομίας και είναι απολύτως συμβατοί με τις αρχές για ένα βιώσιμο αστικό περιβάλλον. Η όλη φιλοσοφία και ο συνολικός σχεδιασμός εκφράζουν σαφώς μιαν οικολογική οπτική για την πόλη.
Το συγκεκριμένο πρόγραμμα χρειάζεται θαρραλέα πολιτική στήριξη.

Ωστόσο, εμφανίστηκαν ήδη μεμψιμοιρίες και λοιδορίες, ότι όλα αυτά είναι ουτοπικά, παρακινδυνευμένα, ασύμφορα. Κατά τη γνώμη μου οι αντιρρήσεις προέρχονται από ποικίλα μικρά και μεγάλα συμφέροντα, αλλά κυρίως από παγιωμένες νοοτροπίες όλων εκείνων που δεν θέλουν ν’ αλλάξει τίποτα και ποτέ σε αυτή την πόλη.Από συντηρητισμό, έλλειψη φαντασίας και ιδεολογικές αγκυλώσεις. Στάση που οδηγεί σε αδιέξοδο και παράλυση, σε μια ιστορική στιγμή που χρειάζεται δράση και τόλμη.

Η Αθήνα έχει κατασυκοφαντηθεί. Οι κάτοικοί της δεν την αγαπούν πια;
Οι εξαιρετικές παρεμβάσεις που έκανε τα τελευταία χρόνια η Ενοποίηση Αρχαιολογικών Χώρων στην πράξη αγκαλιάστηκαν από τους κατοίκους. Πολύ γρήγορα όμως σχεδόν οι πάντες τις θεώρησαν δεδομένες, γρήγορα ξέχασαν την προηγούμενη κατάσταση και συνεχίζουν να έχουν μάτια μόνο για τις ελλείψεις της πόλης.
Ωστόσο η πόλη είμαστε εμείς, στο χέρι μας είναι να την κάνουμε καλύτερη, είτε μέσω των εκλεγμένων αρχών, είτε με πρωτοβουλίες πολιτών.

Μια από της βασικές αρχές της βιώσιμης πολεοδομίας είναι η ανάμειξη πληθυσμιακών ομάδων (οικονομικά, ηλικιακά, εθνοτικά) απαραίτητο στοιχείο για τη ζωντάνια μιας πόλης, από την μητροπολιτική κλίμακα έως την κλίμακα της γειτονιάς. Από αυτή την άποψη η Αθήνα έχει πλεονέκτημα: ακόμη και στις χειρότερες στιγμές της, παρά τα άσχημα κτίρια, παρά τα σκουπίδια, παρά τις απολίτιστες συμπεριφορές, είναι πόλη ζωντανή. Αυτή τη ζωντάνια δεν πρέπει να τη χάσει. Αν εμπλουτιστεί και με ένα βιώσιμο αστικό περιβάλλον, αν υλοποιηθούν οι μισοί στόχοι του Προγράμματος Αθήνα-Αττική 2014, τότε η πόλη μπορεί να γίνει άξιο-βίωτη για κατοίκους και επισκέπτες. Ονειρεύομαι μιαν Αθήνα άξια να την επισκέπτεται κανείς όχι μόνο για την Ακρόπολη, αλλά για την πόλη αυτή καθεαυτή, με λαμπρά σύγχρονα κτίρια, με πάρκα, με άνετη κυκλοφορία, με τη θάλασσά της και τις ανέσεις της.

Οι επενδύσεις στον δημόσιο χώρο με βάση της περιβαλλοντικά βιώσιμη ανάπτυξη δεν είναι σπατάλη, είναι επενδύσεις στην ποιότητα ζωής όλων των πολιτών, ιδιαίτερα των λιγότερο προνομιούχων, είναι επενδύσεις στην κοινωνική συνοχή. Και φυσικά επενδύσεις στον τουρισμό.

Στο πολίτευμα της δημοκρατίας ο κεντρικός σχεδιασμός αποτελεί παρέμβαση ωφέλιμη για την κοινωνία. Έλλειψή σχεδιασμού σημαίνει ασυδοσία μιας αγοράς ανεξέλεγκτης, δηλαδή νεοφιλελευθερισμό με την ουσιαστική σημασία του όρου. Κεντρικός σχεδιασμός σημαίνει οικονομικό εξορθολογισμό, ενώ η ασυδοσία της αγοράς συμβαδίζει με διαφθορά, ρεμούλα, άρα με κατασπατάληση πολύτιμων οικονομικών και ανθρώπινων πόρων.
Πάντως το ΥΠΕΚΑ όταν αναφέρεται σε πηγές χρηματοδότησης (ΕΣΠΑ, Πράσινο Ταμείο) έσοδα από ημιϋπαιθρίους) οφείλει να δώσει στη δημοσιότητα συγκεκριμένες οικονομικές μελέτες ώστε να αξιολογηθούν από ανεξάρτητους, έγκυρους φορείς.

Παράλληλα, η θετική αποτίμηση του Προγράμματος δεν σημαίνει ότι πρέπει να παραβλέψουμε αρκετές ασάφειες και ελλείψεις του Προγράμματος:

1. Οι παρεμβάσεις Μητροπολιτικού χαρακτήρα δεν συνοδεύονται από σαφείς πολιτικές επιλογές για κάποια επίμαχα ζητήματα, που έχουν αποτελέσει πεδίο σύγκρουσης πολιτικών και οικονομικών συμφερόντων. Αναφέρονται η ανάπλαση του Φαληρικού Όρμου, τo Ελληνικό, τα αστικά πάρκα Γουδή και Ιλίσσια, το πάρκο “Αντώνη Τρίτση”, ο Ελαιώνας, η λιμενο-βιομηχανική ζώνη Δραπετσώνας-Κερατσινίου. Το θετικό είναι ότι καθορίζεται ο χαρακτήρας των χώρων αυτών ως ελεύθερος χώρος πρασίνου κατά προτεραιότητα, η αναφορά όμως γίνεται με αρκετά γενικόλογο τρόπο, χωρίς να διαφαίνεται πολιτική απόφαση γύρω από τα επίμαχα ζητήματα που τους αφορούν. Υπάρχει αδικαιολόγητη καθυστέρηση για τη λήψη αυτών των πολιτικών αποφάσεων. Ο τελικός σχεδιασμός θα πρέπει βεβαίως να είναι συντονισμένος με το Ρυθμιστικό, αλλά πριν από τις σχετικές πολεοδομικές μελέτες θα πρέπει να προηγηθούν μελέτες σκοπιμότητας, στρατηγικές περιβαλλοντικές μελέτες και αρχιτεκτονικοί διαγωνισμοί. Στο κείμενο δεν δίνονται σαφείς εγγυήσεις για όλες αυτές τις διαδικασίες και πρέπει να τις απαιτήσουμε, γιατί είναι αποφασιστικής σημασίας.

Ειδικότερα:

  • Ελαιώνας, τεράστια έκταση 9000 στρεμμάτων, στο κέντρο της μείζονος Αθήνας, εξαιρετικά υποβαθμισμένη με ποικίλες υπάρχουσες χρήσεις γής όπως οικιστική, βιοτεχνική, μεταφορές, αγροτικές καλλιέργειες, που πρέπει να ληφθούν υπόψιν. Η σύνθετη αυτή πραγματικότητα και η θέση της έκτασης απαιτεί τη δημιουργία ενιαίου φορέα μελέτης και διαχείρησης (και όχι από 5 Δήμους όπως ισχύει σήμερα) που θα εξασφαλίσει τη δημιουργία ενός πραγματικού Central Park στην καρδιά της μείζονος περιοχής της Αθήνας.
  • Γηπέδου Παναθηναϊκού: η απομάκρυνσή του σε σύντομο διάστημα από την καρδιά της Αθήνας και η δημιουργία πάρκου αποτελεί μείζον ζήτημα για την πόλη. Σημειώνω ως σοβαρή έλλειψη την απουσία αναφοράς στη Διπλή Ανάπλαση. Είναι απαραίτητο να παρθούν οι πολιτικές αποφάσεις σύντομα και με πλήρη διαφάνεια για την πορεία ενός έργου, που θα απαλλάξει μια κεντρικη περιοχή της πόλης από μια λειτουργία εξαιρετικά οχλούσα από περιβαλλοντική και κοινωνική άποψη και θα αποτελέσει πολύτιμο πνεύμονα.
  • Ορεινοί όγκοι: Στις γενικές διακηρύξεις για την προστασία και βιώσιμη διαχείρισή τους, τις ευαίσθητες περιοχές, τον περιορισμό και έλεγχο της αστικής διάχυσης, την προστασία της γεωργικής γης και προώθηση της βιώσιμης γεωργίας/κτηνοτροφίας μόνο οι οικοπεδοφάγοι θα μπορούσαν να έχουν αντίρρηση. Διχογνωμία υπάρχει για την Β’ ζώνη προστασίας: διατηρώντας την προτεραιότητα της ισχύουσας δασικής νομοθεσίας, το υπό έγκριση Προεδρικό Διάταγμα επιτρέπει στις ανατολικές υπώρειες του Υμηττού εγκαταστάσεις για γεωργία, υπαίθρια αναψυχή, εκπαίδευση και δημοτικά κέντρα περιβαλλοντικής ενημέρωσης και εκπαίδευσης, με ελάχιστο εμβαδόν αρτιότητας τα 40 στρ. και συντελεστή δόμησης 0,2 και ποσοστό κάλυψης 15%. Αυτοί οι όροι δομήσεως δεν είναι αρκετά αυστηροί, τα 40 στρ. θα έπρεπε να έχουν συντελεστή και κάλυψη το πολύ στο μισό (0,1 & 7% ). Το να ζητά όμως κανείς να καταργηθεί εντελώς η Β’ ζώνη και να επεκταθεί σε ολόκληρο τον Υμηττό η απόλυτη απαγόρευση οποιασδήποτε δόμησης είναι κατά τη γνώμη μου δογματισμός και υπερβολή και θα προκαλούσε παραπέρα αυθαίρετη δόμηση.
    Πολύ πιο σοβαρό ζήτημα είναι το οδικό δίκτυο της περιοχής. Προθέσεις του Υπουργείου Υποδομών για σχεδιασμό αντίθετο προς τις αρχές της βιώσιμης κινητικότητας πρέπει να αποτελέσουν αντικείμενο σοβαρής μελέτης και αυστηρής κριτικής από τη μεριά των Ο.Π. αλλά κάνουν ακόμη πιο επιτακτική την υποστήριξη του προγράμματος του ΥΠΕΚΑ για τους ορεινούς όγκους.
  • Ανανεώσιμες Πηγές Ενέργειας: δεν αναφέρεται η χωροθέτηση εγκαταστάσεων στούς ορεινούς όγκους και γενικά στην αττική ύπαιθρο. Φοβάμαι ότι στο Υπουργείο έχουν επικρατήσει δογματικές αντιλήψεις για τη διατήρηση του τοπίου.
  • Ρέματα της Β.Αττικής (Κηφισσός, Ποδονίφτης κλπ): έχουν παραλειφθεί από τον γενικό σχεδιασμό, σχετικά με τη διαχείρηση και ανάδειξή τους και την ενοποίηση τους με τα γειτονικά άλση και πάρκα.
  • Ελληνικό: χαρακτηρίζεται πολύ σωστά ως “µεγάλο πάρκο μητροπολιτικής εµβέλειας, πρότυπος χώρος πρασίνου με δραστηριότητες αθλητισμού, αναψυχής, εκπαίδευσης και πολιτισμού”. Αναγνωρίζεται η αναγκαιότητα να υπάρχουν έσοδα και μάλιστα από πηγές καινοτόμες, έξω από τη λογική της οικοδόμησης κατοικιών ή εμπορικών κέντρων. π.Χ. μέσω της ανάδειξης του θαλάσσιου στοιχείου και τη δημιουργία ενυδρίου. (μέσα στην ίδια λογική είναι και η ενδιαφέρουσα ιδέα για τη δημουργία αστικών περιβολιών προς ενοικίαση.) Πέρα απ΄όλα αυτά, κατά τη γνώμη μου δεν θα έπρεπε να αποκλεισθεί η ιδέα της μερικής οικοδόμησης: η ανέγερση ενός σωστά χωροθετημένου, πρότυπου βιοκλιματικού οικισμού, που θα απέφερε έσοδα, απαραίτητα γι απαλλοτριώσεις και δημιουργία πάρκων σε ασφυκτικά πυκνοδομημένες γειτονιές, θα ήταν μια λύση πραγματικής κοινωνικής ευαισθησίας, στη λογική της άμβλυνσης των κοινωνικών ανισοτήτων, ώστε να μην συσσωρεύονται όλα τα πλεονεκτήματα σε μία ήδη προνομιούχο περιοχή, αλλά να ωφεληθούν και άλλες.

2. Δεν αντιμετωπίζεται ένα κοινωνικό πρόβλημα που συνοδεύει συχνά τις αναπλάσεις περιοχών: την πληθυσμιακή αλλοίωση εξ αιτίας της φυγής των οικονομικά ασθενέστερων κατοίκων, λόγω της ανόδου της αξίας γης. Χρειάζονται ασφαλιστικές δικλείδες κατά της ασύδοτης κερδοσκοπίας.

3. Τέλος, θα ήταν πολύ χρήσιμο εν όψει των εκλογών του φθινοπώρου, οι υποψήφιοι Δήμαρχοι να πάρουν θέση σχετικά με το Πρόγραμμα Αθήνα-Αττική 2014, όχι με γενικολογίες -θετικές ή αρνητικές- αλλά με προτάσεις για το αν και πώς μπορούν να υλοποιηθούν οι στόχοι στο Δήμο τους.

Εν αναμονη του Ρυθμιστικού στο τέλος του χρόνου…

Μελίττα Γκουρτσογιάννη
αρχιτέκτων
μέλος του Πανελλαδικού Συμβουλίου
των Οικολόγων Πράσινων